تبلیغات
مشاور مذهبی - نقش دین (توکل برخدا) در بهداشت روان2
درباره وبلاگ
دلا باید اندکی بهتر شویم یا نه اصلاً آدمی دیگر شویم

مدیر وبلاگ : سید حمید درخشان
مطالب اخیر
نظرسنجی
چقدر برای ظهور امام زمان (عج) آماده‌اید؟





پژوهشهای پیشین:

پژوهشهای انجام شده در خصوص نقش مذهب و دین یا اسنادهای مذهبی، ادراک کنترل و مقابله مذهبی بر بهداشت روان و سلامت روانی مؤید این مطلب است که دین بر سلامت روان مؤثر می‏باشد.

از جمله در پژوهشی که جورک لی، کوهن(1997)در مورد نقش باورهای کنترل و ایمان به عنوان تعدیل‏کننده استرس و در مسیحیان پروتستان کره‏ای وقفقازی مقیم آمریکا انجام دادند به این نتیجه رسیدند که رابطه میان اعتقاد به کنترل شدن از طرف خدا و اضطراب برای قفقفازیها منفی ولی برای کره‏ایها مثبت بود.همچنین وقتی اعتقاد به کنترل خدایی در قفقفازیها افزایش می‏یافت رابطه میان وقایع منفی و افسردگی از مثبت به منفی تغییر می‏کرد و این امر برای افراد کره‏ای برعکس بود.پارگامنت و همکاران وی(1999)نقش مذهب را در دستیابی و حس کنترل شخصی در موقعیت‏هایی که احساسهای درماندگی آسیب‏پذیری را فرامی‏خوانند مطالعه کردند؛نتایج بیان داشت که روش‏های مقابله مذهبی که برای دستیابی به کنترل مطرح می‏شوند پیامدها و سازگاری را فراتر از مقابله‏های سنتی غیرمذهبی و عمومی پیش‏بینی می‏کنند.در پژوهشی که دکتر نجفی و همکاران روی دانشجویان پزشکی شهرستان شهرکرد در زمینه رابطه نگرش مذهبی و مهارتهای مقابله و سلامت روان به انجام رساند نتایج نشانگر آن بوده است که بین سلامت روان و نگرش مذهبی همبستگی بالایی وجود داد و هر چه نگرش مذهبی فرد بیشتر می‏شد همبستگی سلامت روان و نگرش مذهبی هم افزایش می یافت.همچنین افراد با نگرش مذهبی از سلامت روان بهتری برخوردار بودند.در پژوهش دیگری که در دانشگاه تهران توسط دکتر غباری و همکاران در زمینه رابطه توکل به خدا و اضطراب و صبر و امیدواری در شرایط ناگوار روی دانشجویان اجرا کردند نتایج نشان داددانشجویانی که توکل آنها در سطح بالا بوده است از گروه دیگر به مراتب اضطرابشان پایین‏تر بوده است و همبستگی مثبت و معناداری بین توکل به خدا و امیدواری و توکل به خدا و صبر و تحمل دانشجویان وجود داشته است.در پژوهش دیگری که آقای یوسفی در مورد رابطه نگرش مذهبی و رفتارهای مقابله‏ای مذهبی با سلامت روان بر روی بیماران بیمارستان انجام داده‏اند نتایج نشان داده است که رابطه معناداری بین اعتقادات مذهبی و اضطراب وجود دارد یعنی بیمارانی که نگرش مذهبی بالایی داشتند سطح اضطراب پایین‏تری نسبت به بقیه بیماران داشته و رفتارهای مقابله‏ای مذهبی را در مواجه شدن با استرس به کار می‏بردند و لذا سطح و شدت اضطراب و نگرانی و استرس آنها پایین‏تر از بقیه بوده است.همچنین یافته‏های پژوهشی(صدری، محمد رضا، 80)نشان می‏دهد که بین راهبرد مذهبی احساس آرامش در توکل و ابعاد مختلف سلامت روان رابطه منفی معنی‏دار وجود دارد؛بدین گونه که هرچه در فرد مقابله مذهبی آرامش افزایش یابد اضطراب، افسردگی، پرخاشگری، فوبی، وسواس، شکایات جسمانی، حساسیت در روابط متقابل و افکار سوءظن در افراد کاهش می‏یابد و این نشانگر بالا رفتن سطح بهداشت و سلامت روانی افراد است.بعنوان مثال در محور اقدام توکل(به مثابه یکی از ابعاد اصلی توکل)با ابعاد بهداشت روان در بعد افسردگی و افکار پارانویا در سطح اطمینان 95% رابطه منفی و معنی‏دار شد(5% p) .

در محور اقدام تفویض(به مثابه یکی از ابعاد توکل)با ابعاد بهداشت روان در بعد روانپریشی در سطح اطمینان 95% رابطه معنادار شد(5% p) .

در محور اسناد توکل(به مثابه یکی از ابعاد توکل)با ابعاد بهداشت روان در بعد روانپریشی در سطح 95% رابطه معنادار شد(5% p) .

در محور احساس امیدواری(به مثابه یکی از ابعاد توکل)با ابعاد بهداشت روان در بعد اضطراب و روانپریشی در سطح اطمینان 99% رابطه معنادار شد(1% p) .

در محور احساس آرامش(به مثابه یکی از ابعاد توکل)با ابعاد بهداشت روان در بعد شکایات جسمانی ناشی از مسایل روانی وسواس-اجبار، حساسیت در رابطه متقابل، افسردگی، اضطراب، پرخاشگری، ترس مرضی، افکار پارانوئیدی شاخص کلی علائم مرضی‏ (ICG) میانگین شدت ناراحتی‏ (IDSP) در سطح اطمینان 99% رابطه منفی و معنادار شد(1% p) .

در محور احساس صبر و تحمل(به مثابه یکی از ابعاد توکل)با ابعاد بهداشت روان در بعد وسواس-اجبار، پرخاشگری، افسردگی، پارانویا در سطح اطمینان 99% و 95% رابطه منفی‏و معنادار شد(1% p) و(5% p) .

اشتراک کاربرد راهبردهای مذهبی با نظرات روانشناسی و پژوهشهای روانشناسان در پیوند این مضامین با یکدیگر نتایج جالب توجهی را بوجود آورده است.در بررسی این مطلب نظریه اسناد 1 قابل‏توجه است که ناگزیر اشاره‏ای کوتاه به آن می‏نماییم:

اسناد یعنی نسبت دادن چیزی یا عملی است و از جمله مفاهیمی می‏باشد که در چند دهه اخیر مورد توجه بسیاری از روانشناسان و متخصصان علوم اجتماعی قرار گرفته است. تعاریف متعددی از اسناد به عمل آمده از جمله هایدر 2 (1985)پدر نظریه اسناد می‏گوید:

«اسناد عبارت است از فرایندی که افراد بکار می‏برند تا رویدادها(یا رفتارها)را به عوامل زیربنایی آنها پیوند دهند.ربر 3 (1985)اسناد را فرآیندی می‏داند که فرد از طریق آن دنیای خودش را تفسیر می‏کند.از نظر ولفوک 4 (1993)اسناد عبارت است از چگونگی تبیینات و توجیهات برای درک موفقیتها و شکستها، منظور از اسناد ارتباطی است که شخص در مورد علل رفتار خود یا دیگران دارد.(گلاور 5 وبروئینگ 6، 1991 به نقل از صدری، 80).صاحبنظران اسنادها را به ابعاد مختلف تقسیم کرده‏اند:الف-بعد منبع کنترل:منبع کنترل اشاره به میزان مسئولیت‏پذیری مشخص دارد که برروی پیوستار از دو قطب درونی و بیرونی تشکیل شده است.فردی از منبع کنترل درونی برخوردار است که تنها خود را مسئول موفقیت و شکست خویش بداند و برعکس در صورتی که هیچ مسئولیتی را در قبال موفقیت و شکست خود نپذیرد و فرد، دیگران و شرایط را مسئول موفقیت و شکست خود بداند دارای مرکز کنترل بیرونی است.ب-بعد ثبات:به پایدارای و استمرار علت موفقیت و شکست اشاره دارد.این بعد روی یک پیوستار از قطب(پایدار و ناپایدار)برخوردار است که در حد افراطی آن فرد به طور مداوم انتظار وقوع مجدد شکست و موفقیت با علت قبلی را خواهد داشت(قطب پایداری)؛و در حد تفریطی آن علت شکست و موفقیت به گمان فرد دوباره نمایان نخواهد  شد.ج-بعد کلی-اختصاصی:که آزمودنی موفقیت و شکست را در کل زندگی خود مؤثر بداند حال آن که در بعد اختصاصی اثر آنها را محدود به همان موقعیت می‏داند.

نظریه اسناد جایگاه عمده‏ای در روانشناسی اجتماعی کسب کرده است و سپس بعنوان یک موضوع هماهنگ وارد روانشناسی مذهب شده است(پرودفوت 1 و شاور 2 1975، ریتزما 3 1979 به نقل از صدری 1380).برای کسانی که به واقعیت و حضور خداوند اعتقاد دارند اسناد به عامل الهی در پیامدها یک مولفه اساسی، در تعبیر و تفسیر وقایع است(گورساچ 4 و اسمیت 5 ,1983 به نقل از صدری، 80).لذا اسنادها رفتار انسان را متأثر از خود می‏نماید و نشانگر تأثیرات ابعاد مذهبی بر رفتار و نگرش انسان است و باعث می‏شود ادراک کنترل و قدرت کنترل انسان را تحت تأثیر خود قرار دهد.پژوهشها نشان می‏دهد کسانی که معتقد به روش های اعمال کنترل روی بیماری یا شرایط مرتبط با آن هستند، سازگاری روانی، اجتماعی و جسمانی بیشتری از کسانی که به این روش‏ها قایل نیستند، دارند(افلک 6 ,تانن 7 و پیفر 8 , فیفلد 9 ,7891,شاپیرو 10 و همکاران 1996,والستون 11 و همکاران,1999,به نقل از صدری، ,1380).نقش اسناد به خدا را در کمک به افراد برای فهم و مقابله با انواع مختلف موقعیت های مربوط به سلامتی، مورد مطالعه گروهی از پژوهشگران قرار گرفته است(پارگامنت 12 و همکاران,1986)نتایج نشان داد که اسناد به خواست خدا در موقعیت‏هایی که رفتار و پیامد غیرقابل انتظار بود یا ناوابسته و غیرواقعی بنظر می‏رسید افزایش می‏یابد.اسناد به دوستی خدا در موقعیت‏های مثبت بیشتر از موقعیت‏های منفی بود.هرچند در برخی موارد به دوستی خدا در موقعیت‏های منفی نیز ارائه می‏شد.خلاصه اینکه نتایج بیان می‏دارد که خدا به عنوان منبع حمایت و قدرت در زمانهای استرس است و افراد در موقعیت‏های منفی بیشتر از خداوند کمک می‏خواهند(در مقایسه با موقعیت‏های مثبت).

طی پژوهش دیگری لوونتال 1 و کورناول 2 (1993 به نقل از صدری، 80)نقش مذهبی بودن و کنترل ادراک شده زندگی را، مورد مطالعه قرار دادند نتایج نشان داد که آزمودنیهای مذهبی، خدا را عنوان عامل کنترل در وقایع مربوط به سلامتی از بین علل احتمالی(خدا، شانس، خود افراد قدرتمند دیگر)در نظر می‏گیرند و خدا به عنوان عامل کنترل در وقایع مربوط به سلامتی مثل مرگ، سقط جنین بیماری و غیره بیشتر از وقایع و علل دیگر مطرح است ولی افراد غیرمذهبی عامل شانس را بیشتر در نظر می‏گرفتند.همچنین افراد مذهبی خدا را به عنوان عاملی علی در نظر می‏گیرند.از نظر پارگامنت(1990 به نقل از صدری، 80)افرادی که اخیرا یک پیامد منفی جدی را تجربه کرده‏اند احتمالا بیش از هر عامل دیگر آن را به خواست الهی نسبت می دهند.همچنین والستون و همکاران طی پژوهشی,شناخت‏های افراد از میزان دخالت خدا در سلامتی و بیماری را به عنوان یک منبع کنترل مورد سنجش قرار دادند نتایج نشان داد که مرکز خدایی کنترل سلامتی با سازگاری اجتماعی این‏گونه افراد و با نوع بیماری آنها همبستگی دارد. افراد مذهبی نمرات بهتری در سلامتی می‏گرفتند.

نتیجه ‏گیری:

کلید مشکل‏ گشای بهداشت روانی در اسلام عبارت است از میانگین معتدل و تعادل فعالیت مربوط به تخلیه و پیرایش و تحلیه و آرایش می‏باشد.تخلیه و پیراستن خویش، از اوصاف نکوهیده و ناستوده و تحلیه و آراستن خود با اوصاف و حالات پسندیده و ستوده. چنین میانگین زرین با این مفهوم عبارت از استقامت و اقامه حق و صدق می‏باشد و آن نیز همان توازن و اعتدال مطلوب و به اصطلاح ایده‏آل است.از نظر اسپیکا 3 (1989)انگیزه‏های اصلی انسان از ارائه اسنادهای مذهبی عبارتند از:یافتن معنا,کنترل و حرمت خود(عزت نفس).مذهب وقتی این نیازها را برآورده سازد کارآمد و کاراست.پژوهش‏ها نشان می‏دهد که وقتی فرد فعالیت سازنده خود را به خود و خدا نسبت می‏دهد,روابط مثبت میان حرمت  خود و دیدگاه مذهبی درون‏سو 4 دیده می‏شود(پارگامنت و همکاران,1985 به نقل از صدری، 80).در بسیاری از موارد مذهب افراد روحانی در رابطه با بیماران سرطانی,و خانواده کودکان مبتلا به آن موردنظر بوده که نتایج نشان می‏دهد(اسپیلکا,اسپانگلر 5 ,ری آ 6 ,1981 به نقل از صدری، 80).بیماران و خانواده آنان می‏خواهند با رهبر روحانی از طریق فعالیت‏های مذهبی(نیایش با آنان یا برای آنان)ارتباط برقرار کنند.مذهب یک حس کنترل تفسیری نیز ارائه می‏دهد که خود سپر سلامت روانی انسان می‏شود مثلا مطالعات بولمن و ورتمن (1977 به نقل از صدری، 80)روی افراد مبتلا به پاراپولوژی نشان داد که بسیاری از قربانیان, تصادف درد و رنج را در قالب طرح خدا می‏دیدند و درد و رنج خود را تغییر می‏دادند.

از نظر پارگامنت و پارک 1 (1995 به نقل از صدری، 80)فرآیند اساسی دیگر که در سلام افراد مذهبی نقش دارد آن است که آنان قادرند وقایع منفی را به صورت مثبت تفسیر کنند.هاتاوی 1 و پارگامنت(1991)روابط احتمالی بین باورها درباره خود و سبک مقابله را به 3 نوع مقابله با توجه به تعبیر و تفسیر ادراک خدا و خود به عنوان فعال یا منفعل مطرح می کنند:1-سبک به تعویق انداخته 2 :که در آن فرد منفعل است و مسئولیت مقابله، به خدا واگذار می‏شود.

2-سبک خود رهبری 3 :که در آن فرد فعال است و خدا منفعل در نظر گرفته می‏شود.

3-سبک همکاری‏کننده 4 :که در آن هم خدا و هم فرد فعال است.

آنان دریافتند که سبک به تعویق انداخته با سازگاری ضعیف‏تری رابطه دارد ولی دو سبک مقابله دیگر با سازگاری بالاتری در ارتباط هستند(والستون و همکاران,1999، به نقل از صدری، 80).

طی یک پژوهش کتابخانه‏ای(به نقل از صدری، 80)که در زمینه راهبردها و فنون سلامت روان در اسلام انجام گرفته است در چهار محور شناختی، رفتاری، اجتماعی و خاص فنونی از منابع اسلامی شناسایی و تدوین شده است که به قرار زیر می‏باشد:

1-راهبردهای شناختی شامل:مطالعه,تفکر,برهان,جدل,ذکر

2-راهبردهای رفتاری شامل:مواجه‏سازی,جرأت‏آموزی و تشجیع, تجسم‏سازی,الگودادن(اسوه),کنترل خود,قرارداد بستن.

3-راهبردهای اجتماعی شامل:آموزش مهارت‏های ارتباطی,آموزش مهارت زندگی.

4-راهبردهای خاص شامل:تخلیه,تجلیه,تحلیه,موعظه,خطابه, مشارطه,مراقبه,محاسبه,استغفار,شکر,اعتدال در راه رفتن و گفتار,تأثیر هم‏نشین و...

همچنین در تعالیم اسلامی روش‏هایی برای مقابله با تنیدگی و سازگاری با سختی‏ها ذکر شده که آنها را در 3 بخشروشهای شناختی,روشهای رفتاری,و روشهای عاطفی-معنوی مطرح می‏کنیم و از توضیح مبسوط همراه با ارائه پژوهش‏های مربوط به هرکدام خودداری می‏نماییم:

1-روشهای شناختی:الف-ایمان به خدا:ایمان به خدا در نحوه تفکر و شیوه زندگی هر فرد تأثیر به‏سزایی دارد و فرد از نظر روانی متکی به موجودی است که علم، قدرت و خیرخواهی بی‏نهایت دارد و قبول این واقعیت باعث احساس بی‏نیازی و آرامش در فرد می‏گردد و خود را در برابر مشکلات تنها نمی‏داند.ب-بینش فرد نسبت به وقوع سختی‏ها:نوع نگرش فرد نسبت به مصائب در سازگاری با آنها بسیار مؤثر است.اگر در پی زندگی آرام و بدون رنج و عذاب است تحمل مشکلات برای وی سخت می‏گردد ولی اگر وقوع سختی‏ها را اجتناب‏ناپذیر بداند خود را برای مقابله با آن آماده می‏کند.در تعالیم اسلامی نیز بر نگرش دوم تأکید شده زیرا طبیعت آمیخته با سختی‏هاست.براساس متون اسلامی, مردم در زندگی دنیا در پی آسایش کامل هستند، اما این امر در آخرت حاصل خواهدشد.زیرا انسان در کانونی از سختی و رنج آفریده شده است 1 .ج-توکل به خدا: در مواجهه با مسائل زندگی و نیل به موفقیت به دو دسته از عوامل نیازمندیم:الف) فراهم آوردن اسباب طبیعی ب)فراهم کردن شرایط روانی خاصی که بتوانیم بهتر با مسائل مواجه شویم.

توکل باعث فراهم شدن این شرایط روانی است و باعث تقویت اراده و عدم تأثیر عوامل مخل روانی می‏شود.

د-اعتقاد به مقدرات الهی:قرآن می‏فرماید«جز آنچه خدا برای ما مقدر داشته به ما نمی‏رسد.او سرپرس ماست و مومنان باید تنها بر او توکل کنند»

2-روش‏های مقابله رفتاری:الف-صبر و خویشتن‏داری ب-تفریحات سالم ج-ازدواج و روابط خانوادگی د-حمایت اجتماعی با ابعاد مختلف آن(روابط خویشاوندی، صله‏رحم احترام به سالخوردگان,حمایت مالی ازدیگران,توجه به همسایگان و...).

3-روشهای عاطفی-معنوی:الف-یاد خداوند ب-دعا ج-توسل به ائمه

در هر صورت تعالیم اسلامی در پی ایجاد نگرش مثبت به ناملایمات زندگی هستند چون در این صورت مقابله با آنها بسیار آسان‏تر خواهد بود تأثیر ارزشها و عقاید مذهبی در بهداشت و سلامتی روان در پژوهشی دیگر نشان داده شده است.بطوری که در یک مطالعه جدید بیان شده که عقاید مذهبی قوی‏تر باعث ایجاد یک اثر مثبت روانی می‏شود که در ارتقاء بهداشت و سلامت روانی مؤثر است.(کوئینگ و همکاران 1998,لارسن و کوئینگ,2000 به نقل از صدری، 80).

همچنین اعتقادات مذهبی باعث افزایش سلامت افراد شده و رابطه مستقیمی بین مذهب و قدرت انطباق با محیط وجود دارد(کاتن و همکاران 1998,ایسایا و همکاران 1999 به نقل از صدری، 80).

در پایان با توجه به مطالبی که گفته شد نتیجه می‏گیریم فرد مذهبی با دارا بودن دو نوع کنترل درونی و بیرونی تا حد توان در زندگی تلاش می‏کند و در امورغیرقابل کنترل به خداوند پناه می‏برد.یعنی هراندزه واقعه بیشتر غیرقابل کنترل باشد اسنادهای مذهبی مخصوصا اسناد به خدا افزایش می‏یابد.مجموعه پژوهش های انجام شده در داخل یا خارج از کشور بیان‏کننده آن است که هرچه فرد رابطه عمیق,نزدیک و خالصانه‏تری نسبت به خدا داشته باشد دارای آرامش، اطمینان، اعتماد، صبر، توکل و...بیشتری است و لذا دارای سلامت روان بهتری نسبت به بقیه می‏باشد.دین و مذهبی بودن می‏تواند در سلامتی جسم و روان انسان مؤثر بوده و بهداشت و سلامتی روانی فرد را سالمتر و در سطح مطلوبی قرار دهد.چنانچه آدلر درسال(1987)در پژوهشی نشان داد که افسردگی در مردان و زنانی که به کلیسا می‏روند کاهش می‏یابد.همچنین کوئینگ و همکارانش در سال(1995)در پژوهشی نشان دادند که نشانه‏های شناختی افسردگی با مقابله مذهبی رابطه دارد یعنی خستگی، عدم علاقه کناره‏گیری اجتماعی، احساس شکست و ناامیدی بصورت معنی‏داری میان افراد مقابله‏کننده مذهبی کمتر معمول است.

 

منابع:

1-آریان پور کاشانی,عباس و منوچهر(1374),فرهنگ فشرده انگلیسی به فارسی(یک جلدی و دو جلدی). تهران:امیر کبیر.

2-اتکینسون,ریتال و ایکستون,ریچارد و هیلگارد,ارنست.(1371)زمینه روان‏شناسی(جلد 1 و 2).(ترجمه محمد تقی براهنی و همکاران)تهران:رشد.

3-انستیتو روانپزشکی,دانشگاه علوم پزشکی تهران و معاونت بهداشت روان و درمان دانشگاه علوم پزشکی ایران,(1380),خلاصه مقالات همایش نقش دین در بهداشت روان.تهران:مؤلف.

4-پور افکاری، نصرت اله.(1376).فرهنگ واژه‏های روانشناسی و روانپزشکی.تهران:فرهنگ معاصر.

5-بوالهری,جعفر(1373),بهداشت روانی برای کاردان‏های بهداشتی.تهران:نشر و تبلیغ بشری.

6-صدری,محمد رضا,(1380),بررسی تأثیر توکل بر خدا در تأمین بهداشت روانی دانشجویان 23-19 دانشگاه اصفهان.پایان نامه کارشناسی ارشد,چاپ نشده دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.

7-جهانبان صادقی,محمود نراقی,نجم لعیا.(1378),تحلیل روانشناختی دین جایگاه دین و سلامت روان.تهران :نشر کمال

8-رضی,سید محمد«ابوالحسن»(1379).نهج‏البلاغه.(ترجمه محمد دشتی)قم:مشهور

9-شاملو، سعید.(1369).بهداشت روانی.تهران:رشد

10-معین، محمد.(1370).فرهنگ معین.تهران:امیر کبیر.

11-غباری، محمد باقر.(1377).فصلنامه قبات.سال سوم شماره 2 و 3.توکل به خدا.ص:117-105

12-میلانی فر,بهروز,(1370).بهداشت روانی,تهران:قومس





نوع مطلب : خداشناسی، اخلاق، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر





آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
 
بالای صفحه